Rampjaar 1672 – Utrecht juli-sept. 1672

Julius 1. Is bij resolutie van haer Ed. Mog. de gecommitteerden ter Generaliteyt aengeschreven ende bekend gemaekt des Coninx wil, aengaende haer t’ huys komen, ende in druk overal aengeplakt hetgene de militaire personen, onder repartitie van de Provintie sijnde geweest, was betreffende. De Fransche hebben desen dag ’s morgens vroeg de stad van Woerden verlaten, ende is het guarnisoen alhier buyten in het leger voors. aengekomen.
— 2. Is hier gekomen den commis 1) van monsieur Louvois,

1) Dit was de later meermaal genoemde MONCEAUX; hij werd aange-

brengende de tijdinge, dat den Conink begeerde de gerede penningen te hebben, die aen monsieur Louvois saturdaegs te voren waren begroot te somme van 181,000 gulden circum circa. Haer Ed. Mog. bevonden haer met des Coninx begeerte in dien delen seer verlegen, ende resolveerden, gecommitteerden naer den Coning te senden, om hetselve, indien doenlijk, te excuseeren.
Desen dag is alhier ook gekomen uyt Hollant de Heere Silvius 1) sijn Ed. viert mede gebilletteert ten huyse van neef van Benthem (*), tegens wien, gelijk ook tegens anderen, hij opentlijk seyde, men koste den vrede terstond hebben, als men den Prince van Oranje wilde maken Souverain van ’t land.
— 3. Sijn de Heeren van Wellant, van Bergesteyn ende oud-borgemeester Hamel (want de borgemeester van der Voord sich vermits sijn indispositie hadde geexcuseert), van hier naer den Conink, dien men verstont bij Nimwegen te sijn, vertrocken.
Dezen morgen sijn de compagnien van Verhoeven, Zas, van den Helm, ende Ploos, die van Pijlsweert verlopen zijnde, met de vrijwillige borgers uyt Nimwegen met vligende vaendels ende slaende trommels, hier voor de Tollesteeg poort gekomen, maer sij waren genootsaekt hare vendels ende wapenen voor de poort te quiteren eer binnen mogten komen. De RoomschCatholijken alhier versoeken in de plaetse van voor t’ gerecht, in de Dom te mogen trouwen, hetwelk haer is toegestaen.
— 4. Is het guarnisoen naer buyten, in het leger onder de steld tot ontvanger der contributien en schattingen in de provincie Utrecht.

(*) Aelbert van Benthem, bewoner Janskerkhof 15.

Ontroerd Nederland, II. 235.
1) Gabriel Sylvius, zoon van den predikant Sylvius te Orange, was opgenomen in het huis van de Princes Roijaal. WICQUEFORT, hist. ms. livr. XV. Het is niet onwaarschijnlijk dat hij wegens zijne gehechtheid aan het huis van Oranje, door de princes naar Engeland werd gezonden, om de verheffing van Willem III te bevorderen : over zijn aandeel in de zaak van Buat, zie men AITZEMA saken van St. & 0. V. 839. Van de tegenwoordige bezending spreekt: WAGENAAR XIV. p. 118. De aldaar genoemde heeren schijnen behoord te hebben tot het gevolg van Buckingham en Arlington.

stad gelegen, vertrocken, komende voorts alle dagen 15 a 1600 man te voet ende ontrent 350 te paerd binnen, om de wachten waer te nemen. Ook sijn alhier dezen dag ettelijke honderden van karren binnen gekomen geladen met meel, dat gelegt is in de Academie. Den ambassadeur Godolphijn 1) is hier desen dag mede gekomen uyt Engelant, siekelijk sijnde, sijn Exc. is mede gebilletteert geworden tot neef van Benthem (*).
Des avonts sijn de drie Gecommitteerden van haer Ed. Mog. uyt het leger van den Conink wedergekeert, rapporterende, dat haer Ed. niet hadden weten te ontgaen de begeerte van Sijn Majt. van de bekende 181,000 gulden in handen van sijn commisen te leveren.
— 5. Is de Predicanten aengeseyd wat omsigtig te willen sijn in haer predicatien, van ook de Roomsch-Catholijke religie met niet te odieuse ende scherpe invectiven op de stoel aen te tasten.
— 7. Sijn de Heeren Weede ende Schade alhier gekomen.
— 8. Is afgecondight dat nimand soude mogen gestolen lood ende ijser kopen. Ook nimand den anderen schelden over sake van de religie.
— 10. Sijn weder veel karren met meel voor de Fransche militie aengekomen.
— 11. Is de Heer Weelderen hier doorgekomen.
— 12. Is verboden de Staten-comptoiren aen luyden buyten de Provintie woonachtig bij provisie renten te betalen. Is ook alhier gebragt veel karren met ammonitie voor de Fransche, ook 14 coopere schuytjes 2), ende 8 veldstukjens.
— 15. Is den Hartog van Luxemburg 2), den Gouverneur

(*) Janskerkhof 15.

1) Zie over den later beroemden Sidney Godolphin, MACAULAY, hiel. of Engl. I. 255.
2) Deze kooperen schuitjes waren bij de toerusting tot den veldtogt in grooten getale gebouwd, om over de verdronken landen te kunnen varen. Zij waren van hout met kooper overtrokken, 7 à 8 voet lang en 4 á 5 breed. Zij werden, 4 daarvan op éénen wagen, in den legertros uit Frankrijk medegevoerd. Bos tooneel des oorlogs II. p. 71.
3) Zie de belangrijke karakterschets van Luxemburg bij MACAULAY, Hist. of Engl., IV. p. 275.

Stouppa 1), den Marquis de Genlis 2), de Hartog de St. Agnan ende andre weynige hoge Fransche officieren meer, van de Heeren van de Stad getracteert, uyt haer Ed. Achtb. naem waren de tractanten, de Borgemeesteren Hamel en Veldhuysen 3).
— 18. Sijn de twee Borgemeesteren 4) nevens de H. H. Hamel ende Veldhuysen weder getracteert door den Hartog van Luxemburg, die daerbij hadde genodigt de Heeren Schade, Weede, van Wellant ende van Bergesteyn ; men remarqueerde dat ten drie uren het festin al gedaen, ende de gasten al gescheyden waren, ende men niet tot schandelijk toe gedroncken hadde, gelijk ’s maendags te voren was geschiet.
— 19. Is Montbas 5), uyt sijn gevankenisse ontkomen sijnde, alhier gekomen.
— 23. Sijn de Fransche ende Switsers, te samen bij de 3000 sterk, met 2 stucken geschuts gemarcheert naer Cronenburg, ende ’t huys te Loenresloot, ende hebben beyde de huysen inne gekregen : de laetste gaven het terstont over, maer die van Cronenburg, onder de directie van de capiteynen Witsen ende Bouman, weerden sich so lange, totdat sij haer kruyt ende lood hadden verschoten ende gaven voorts hetselve over op discretie, waerop des avonts ontrent 180 gevangenen wierden binnen gebragt. Capiteyn Bouman is noch namaels in de gevangenisse gestorven, ende Witsen op borgtogte ontslagen ; de gemene soldaten wierden gebragt door de principaelste wegen twee ende twee aeneengebonden, naer het choor van de Merriekerk ; d’ officieren te samen geconfineert in ééne kamer tot de geweldige, sodat malkanderen bijna verstonken.

1) Stoupa (*), overste bij de Zwitsersche troepen, was aangesteld tot commandant van Utrecht.
2) Veldmaarschalk in het leger des Konings.
3) Lees : Oud-burgemeesteren.
4) Mr. Jacob van der Dussen (**) en Dr. Corn. van der Voort : Ms. regeeringslijsten van Dr. C. Booth.
5) JEAN BARTON DE MONTBAS, van wiens laf hartig gedrag vroeger gesproken is, Franschman van geboorte, was gehuwd met eene zuster van Pieter de Groot, en diende den Staat als commissaris-generaal der ruiterij.

(*) Stouppa verbleef op Janskerkhof 10.

(**) Burgemeester Jacob van der Dussen woonde op Janskerkhof 2, dat hij huurde van de familie Booth.

Op desen dag wiert een weerd in de Snippevlught met 3 a 4 luyden, omdat geseyd wierd, aldaer volk aengenomen wierd voor de Prins van Orange, met groote drift ende toeloop der Fransche cavallerye ende infanterye in apprehensie genomen.
26– De dragonders, gecampeert in de boomgaert van de Dor. Pelt bij de Kruypsteeg, mishandelden seer een seecker man buyten de Weerd, dien sij buyten allen schijn van reden betigteden van dieverye, ende wel 1500 gulden namaels daerom afknevelden : sy hadden met meer reden haer paep behoren by de kop te vatten, als dewelke op so veel plaetsen so notoire diverijen hadde begaen.
–27. Desen dag is weder veel meel ingekomen.
28. Hebben de Franschen Jaersveld geplondert, d’andre plonderingen hebbe niet gesteld, als sijnde haer dagelijx werk geweest 1).
—29. Hebben de heeren van de Vroedschap geresolveert den seer enormen eysch 2) van de heere Intendant 3) van 32500 man, tot laste deser provincie t’onderhouden af te slaen, als geheel onmogelijk ende strijdende tegen de beloften van monsieur Louvois.
Op desen dag is Capitein Ingeniosa in ’t leger van sijn Hoocheyd onthalst, wegens wandevoir 4).
— 31. Is ’s Princen volk der Franschen brandwacht niet alleen komen overvallen, maer ook selfs gekomen over de twede brugge van de moesgraghten, tot binnen de retranchementen van ’t leger der Franschen, vele ter nederschietende ende mede-

1) De verschillende plunderingen der Franschen, worden meer uitvoerig beschreven in : Ontroerd Nederland passim.
2) De vele en lange onderhandelingen van dezen eisch zijn uitvoerig medegedeeld in Journael, bl. 51 volgg.
3) Louis ROBBERT was aangesteld tot intendant van politie en finantien in al de veroverde plaatsen : Ontroerd Nederland, I. 423.
4) De capitein ALEXANDER D ‘ HINYOSSA. had zich lafhartig gedragen bij het beleg van Wesel. Zijne sententie is te vinden Ontr. Nederl., I. 178.

nemende; de Franschen waren over dese cordate actie seer verwondert.
Desen dag is gepubliceert niemand te logeren, tensij de namen aengegeven sijn.
Veel luyden van qualiteyt retireerden sich wederom, uyt vreese der Fransche exactien.

Augusti 2. Sijn de gevangenen op de huysen van Loenresloot ende Cronenburg bekomen, gebraght uyt het choor van de Marriekerk naer het Wittevrouwenkerkjen, ende weder van daer nae de kerke van den Duytschen huyse.
— 5. Is wegens den Hartog van Luxenburg gepubliceert, dat de borgers haer piecken, hellebaerden, partisans, halve piecken ende drilingen, ook allerhande soorten van roers, tot sakpistoolen incluys, binnen twee dagen souden brengen op het stadhuys, op pene van op ider stuk te sullen geven een rijxdaler, als het namaels in huys gevonden wort.
— 7. Sijn alhier aengekomen 2 schuyten met gequetsten; men seyde sij gekomen waren van bij Loevesteyn, waer ontrent de Franschen iets hadden willen ondernemen ; sij waren voor Cuylenborg over de Lecq geset.
— 9. Is voor de tweede mael afgekondigt het bevel van den Hartog van Luxenborg, aengaende de wapenen op het stadhuys te brengen, ende de boete op ider stuks geweers verhoogt van één, tot hondert rijxdalers.
— 10. De Fransche approprieerden het pesthuys tot haer sieken daer in te brengen, boven de Catrijne ende Cruysgasthuysen, die sij daertoe al mede hadden na haer genomen. Namaels is het Servaes clooster daer toe ook genomen.
— 11. Is hier de tijdinge gekomen van het ombrengen van beyde de broeders de Witt.
— 12. Heeft den Hartog van Luxenborg de Vroedschap laten aenseggen, dat hij gelint was het leger buyten op te breecken, ende in de stad ende voorsteden te doen logeren, maer men gaf daerbij te kennen, dat te vreeden was, dat de huysjens langens de wallen daer toe wierden gebruykt. Sijn

Hoocheyd versocht ook billettering voor 96 capiteynen, soveel lieutenants ende aide-lieutenants, de rest van de militie soude in de voorsteden logeren ; ook voor 10 a 12 venrichs.
— 13 en 14. De Heeren van de Vroedschap hebben haer in vier gedeelten verdeelt, gaende selfs overal langens de wallen ende achterstraten de omschrijving doen, uyt de naem ende last van den Hartog haer aenseggende, dat sij de soldaten op haer solders maer behoefden te logeren, ende haer niet meer behoeven te geven, als voor drie soldaten één stroybedde.
De Heeren seyden de luyden ook, om haer te meer te encourageren, dat sij bij haer Ed. Mog. het daertoe souden sien te brengen, dat sij voor ider soldaet des daegs souden ontfangen een stuyver.
— 15. Hebben de Fransche des avonts met driemael losbranden van alle stucken canon ende musquetten, ook groot geroep van Vive etc. gecelebreert den dag van St. Louis.
Is ook afgekondight dat diegene die soldaten logeren, sweeks voor ider souden geniten seven stuyvers.
— 18. Den Bisschop van de preekstoel afgekondight, dat de heylige dagen in toekomende souden werden geviert naer den nieuwen stijl. *)
Den Hartog de Regering laten aenseggen, dat desen of volgenden dag ten laetsten, gesint was de militie voorengemelt binnen de stad te brengen ; de Vroedschap versocht door gecommitteerden langer uytstel, also noch maer logement hadden connen vinden voor 2000 man, doch te vergeefs, de Hartog seyde dat ook begeerde dat sijn volk niet boven, maer beneden soude slapen, ook bed ende lakens hebben, het welke de gecommitteerden in de Vroedschap ’s anderen daegs rapporteerden.
–19. Heeft de Vroedschap door weder 8 van de oudste regenten laten versoeken versachting van sijn voorstel van gisteren, ende bij weygering seyden dat dan met de omschrijving niet voorder souden kunnen bemoeijen, maer dan gehelijk sich van de moeyten van inlegeringe souden moeten ontlasten, also 29 de burgers ende inwoonders teregt souden tegen haer querelleren, van haer bedrogen te hebben, in reguard van bedden in de plaetse van stroybedden, ende van boven, in de plaatse van beneden de soldaten te moeten logeerera. Den Hartog seyde daerop, dat hij sijn volk selfs soude laten billetteren, ende dat hij in twee uren meer soude kunnen uytrichten, als de Heeren hadden gedaen in so veel dagen. ’s Nanoens hebben de Fransche een aenvang beginnen te maken met de huyzen tot d’ infouriringe aen te teykenen. De Heere Weede erscheen op desen dag in de Vroedschap, wel een uer lang harangerende, ende klagende dat so belabbekakt wiert, ende storte desen hagelbuy eyndelijk op de Heere Dinter 1).
— 20. Des nanoens sijn de compagnien, die van de wagt gingen, in de stad gebleven ende na haer gedesigneerde quartieren vertrocken, ende also een begin gemaeckt met d’ inquartiring, daer de goede God onse borgerye haest yan verlossen wil !
— 21. Is voorts het andere Fransche en Switsersche voetvolk bij de borgers ’t huys gekomen : hoe welkom deze gasten sijn kan ieler wel bevroeden.
—30. Sijn hier gekomen twee bataillons yan het Regiment van Navarre, sterck 33 compagnien.

*) In Utrecht werd nog de juliaanse kalender aangehouden.

September 2. Sijn hier uytgetrocken de Regimenten Royal ende Vaisseaux.
—6. Des morgens ter negen uren ontstond alhier een alarm, men bespeurde onder de Fransche groote alteratie ; Montbas alsdoen tot Ackersdijk sijnde, vlugte uyt de winkel naer boven.
—7. Sijn de Fransche naer Capel geweest om te vourageren, onder beneficie van hetselve, gelijk in alle dorpen van het Sticht daer sij kannen bijkomen, de boeren pillenende.
— 8. Is Woerden beset door de Fransche met het regiment van Picardie onder het commando van Comte de la Marque ;

1) Jacob van Dinter was schepen, Ms. req. lijst van C. Booth.

van de vier stucken geschut sijnder twee van blijven steecken in de dijk ende twee andere hebben sij wedergebracht ; het manqueerde weynig of den Hartog van Luxenburg ende Montbas waren door ’s Princen volk, in embuscade beneden Woerden leggende, verrast ende gevangen geweest.
— 15. Sijn een groot getal boeren, van veele dorpen geprest, door de Fransche naer de Vaert gedreven, ende hebben daer juyst beneden, de Leckendijck willen doorsteken, maer die doorsnijding weder gestopt : doch sijn naer het Clapheck getogen, den dijk met alle macht tot op het water afgravende.
— 16. Heeft den Heere Intendant Robbert haer Ed. Mag. voorgesteld, dat tot laste deser Provintie, uyt last van den Coning, souden moeten werden onderhouden, gedurende ’t gehele wintersaysoen, twee hondert een en dartig compagnies te voet, 78 te paard ende 6 dragonders, bedragende dese soldye maendelijk de somme van 179953-10 ; ende indien men het voedsel van de soldaten noch wilde uytkopen, soude dese somme met noch 105000 gulden meer moeten werden verhoogt, breder als in den eysch selfs : de Staten wierden hierover tegens aenstaende vrijdag beschreven.
— 19. Rapporteerde de secretaris Niustad (*) in presentie van verscheyden Heeren, dat Montbas hem was komen seggen, gebruyckende dese formalia. » Ik ben in het aderlaten van den Leckendijk met het afgraven gekomen tot op het water” ; waeraen hij sijn traistersaerd betoonde. Sij lieten alsdoen het water noch niet inlopen ; men heeft haer met allerhande redenen getracht hier van te diverteeren, doch te vergeefs.
— 20. Sijn de Staten vergadert geweest op den voorsz. eysch van den heer Intendant, ende sijn om met denselven daer over te handelen ende d’ onrnogelijkheyd van dien aen te tonen, gecommitteert de Heeren Wede, Ruysch, Rossem, Wulven 1), van der Aa, Sandenburg, van der Voord, Hamel ende Schaek.

(*) Joachim Nieustadt, eigenaar Janskerkhof 25.

1) HIERONYMUS TUYL VAN SEROOSKERKE (**). Vid. KOK iu voce WULVEN.

(**) Zie Drift 25 en Drift 27.

Den Hartog van Luxemburg vertrok met al de ruyterye de weg op nae Nierkerk, daerontrent vouragerende. Men verstond alsdoen, dat de Fransche de voorsteden van Woerden in brand hadden gesteecken. Het sout wiert heden omgeroepen een quantiteyt van aengekomen te sijn, ende dat de schepel voor 10 gulden te koop was.
— 21. Heeft de Vroedschap, ende ook vervolgens haer Ed. Mog. om te vinden een merkelijke somme van gerede penningen, geresolveert, dat binnen tien dagen bij de huerders van de huysen soude werden opgebragt twee jaren huysgeld, doch dat hetselve haer namaels soude strecken tot afslag.
— 22. Hebben de Fransche bij het Klaphek door den doorgesteken dijk het Lekwater laten lopen : men heeft hetselve, alhoewel alle motiven bijgebraght waren, niet kunnen tegenhouden.
’s Nanoens sijn de capitainen met alle hare officiers tot corporaels incluys, op het stadhuys ontboden, in vier camers vergadert geweest, alwaer haer door de Heeren van de Vroedschap wiert bekent gemaeckt den seer exorbitanter eysch van den Intendant, ook dat haer Ed. Mog. hadden geresolveert aengaende het huysgeld, ende dat boven dat, diegene die met geen inlegering der Fransche waren beswaert, nog iets daer boven souden geven. Op de ingekomen tijdinge dat ’s Princen volk iets souden voor hebben op Naerden, sijn derwaerts alle de ruyters ende dragonders vertrocken.
— 24. Sijn haer Ed. Mog. met den Intendant geaccordeert voor dese maent van October, niwen stijl, te sullen geven 29000 rijxdalers, in 3 termijnen te betalen : de l e binnen 10 dagen, de 2 e binnen 20 ende d’ andre voor de maend uyt was. Van de vier duysent rijxdalers in die somme souden men noch nader afspreken met malkandren ende sien te brengen, indien doenlijk, op de volgende maend.
— 25. Is vertrocken hier uyt het Regiment de la Reyne. De Fransche hebben delen dag ook verlaten de huysen Cro-

nenburg ende Loenresloot, ende sijn hier ’s nanoens binnen gekomen. Monfrére is desen dag (naer ik verstaen hebbe uyt de vrouw van Hans Wiggers) met enig volk te voet ende te paerd aengekomen tot Meerkerk. Sijn Ed. gaf aenstonts last van alle advenus terstont te beschanssen.
— 26. Is hier uyt Asperen doorgekomen het Regiment de la Mothe, over de 1300 sterk ; het marcheerde naer Harderwijk.
— 27. Is hier door gekomen de bagage van ’t selve Regiment.
Is ook gepubliceert ’t gene hier voren aengaende de twee jaren huysgeld is geseyd, ook dat diegene die met geen inlegering waren beswaert noch twee jaren daer en boven souden geven. In de ordonnantie staet van ’t huysgeld te betaelen tot het jaer 71 ende boven dat bij de beampte ende andre vermogende luyden noch 2 jaren, alsulx het jaer 72 en 73.
De Heere Gouverneur Stouppa heeft over de 5 cantons van de stad, daer hij deselve in gedeylt heeft, gesteld de vijf overste lieutenants van de 5 Regimenten, te weten Piemont, Navarre, Marine, du Sault (Normandien) ende Stouppa, om alle dagen op seeckere uere bij haer daertoe te stellen, te vaceren tot het verhoren ende ordre stellen op de klagten van de borgers over haer geinlogeerde soldaten. Door de Borgemeesteren sijn bij deselve gevoegt de Heeren Veldhuysen, Solingen, Sypesteyn, Maerssenbroek ende van Beek, ten eynde de vijf lieutenants-colonels door deselve souden werden geadsisteert, ende de klagten der borgers door haer vertaelt. De Heere van Maersenbroek (*) seyde mij, dat den Gouverneur Stouppa hadde geseyd, dat, in dubiis, de gecommitteerden voor de borgers soude pronuntieren. Namaels sijn noch ten selven eynde gesteld de commissaris Rosa voor buyten de Weert, ende den advocaet Servaes voor buyten de drie andre poorten.
— 28. Des morgens ontrent 3 uren ontstont een alarm, ende is den Hartog van Luxenborg, op de bekomen tijding

(*) Jean Louis Godin.

dat ’s Princen volk sterk naer de kant van ’s Graveland sich byeentrok, met de ruyterye, dragonders, ende so veel voet. volk als men hier enigsints kost missen, voorts gemarcheert naer ’s Graveland, ende sijn dese trouppen nagevolgt 4 stucken canon, nevens enige karren met kruyt, lonten ende kogels.
Tegen den avond sijn hier binnen gebragt 30 gevangenen, men seyde, dese bekomen waren op de pas van ’s Gravenland, die haer te bewaren gegeven was, ende sij seer sleght souden hebben gedefendeert. Onder dese gevangenen, die alle ook tot hare onderkledren waren gespolieert, was een overloper, die sij aenstonts bij de geweldige bragten : sij seyden hem aen dat hij vast preparatie maken soude om te hangen.
De Fransche campeerden het voetvolk door geheel ’s Graveland, ende de ruyterye tot Hilversum : den Hartog van Luxemborg (*) selfs ging logeren in het huys van den heer Tromp 1).
— 29. Is het ene bataillon van de Comte du Sault van Montfoort, dat door hem verlaten is, hierdoor mede naer ’s Graveland getogen.
’s Nanoens sijn mede derwaerts aengevoert noch twee sware stucken canon, werdende ider getrocken door 18 paerden.
Desen dag is ook alhier tijdinge geweest van het ruineren ende nemen van de Engelsche Barbadosvaerders, ook datter omtrent 10000 man van Elf, tot Amsterdam in bij de 100 smacken waren aengekomen.
Is tijding gekomen dat de Fransche ’s Graveland, ook de Loosdrecht, ende voorts Breukeleveen hadden geplondert op een barbarische wijle.

(*) Frans van Montmorency (1628-1695).

1)  Trompenburg.